AZERBAYCAN HALKININ SARIKAMIŞ ESİRLERİNE NARGİN ADASI’NDA YARDIMI- Süleyman MERDANOĞLU
15-12-2025, 14:10. Разместил: admin
1914–1917 yılları arasında Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkas Cephesi’nde yaşanan çatışmalar sonucunda çok sayıda Osmanlı askeri Rus kuvvetlerinin eline esir düştü. Bu esirlerin önemli bir bölümü Rus İmparatorluğu’nun farklı bölgelerindeki kamplara sevk edildi; bunlardan biri Hazar Denizi’ndeki Nargin (Keşiş) Adası, Böyük Zirə, Yılanlı Adası… gibi isimle alan Nargin Adası, ağır koşullar, salgın hastalıklar ve beslenme yetersizliğiyle anılan bir toplama kampı haline geldi. Bu ortamda Bakü ve çevresindeki Azerbaycanlı halk, çeşitli sivil insiyatifler ve cemiyetler aracılığıyla esirlere yardım ulaştırmak için seferber oldu; yardımlar giysi, gıda, hijyen malzemeleri, tıbbi bakım ve bazen esirlerin kaçış/geri dönüşünü kolaylaştıracak lojistik desteği kapsıyordu.
1. Nargin Adası ve Esirlerin Durumu
Nargin Adası, Hazar Denizi’nde Bakü körfezinde yer alan küçük bir ada olup Birinci Dünya Savaşı sırasında Rus yönetimi tarafından esir kampı olarak kullanıldı. Adadaki yaşam koşulları zorlu; soğuk, yetersiz barınma, hijyen eksikliği ve salgınlar nedeniyle yüksek ölüm oranları görüldü. Esirlerin büyük kısmı Sarıkamış Harekatı ve Kafkas çarpışmaları sırasında yakalanan askerlerden oluşuyordu. Bilgilere göre Nargin’de toplanan esirler ağır bir maddi ve sağlık krizinin içindeydi; bu durum yerel halkın dikkatini çekti ve yardım çabalarını başlattı.
2. Yardımın Örgütlenmesi: Cemiyetler ve Sivil Girişimler
Bakü ve çevresindeki Müslüman toplumun örgütlü yardım çabalarının merkezi, o dönemin hayır kurumları ve gönüllü cemiyetleriydi. Özellikle “Müslüman Cemiyet-i Hayriyesi” ve “Muhtaçlara Kömek/ Kardeşlik” gibi adlarla anılan kuruluşlar, esirler için kampanyalar düzenledi. Bu kurumlar hem ayni (kıyafet, battaniye, çorap vb.) hem de nakdi yardım topladı; Bakü’de kadınlar el emeğiyle çorap, giysi ve bandaj hazırladı; erkekler lojistik ve ulaştırma desteği verdi. Yardımlar yerel basın ve emekli askerlerin raporlarıyla koordine edildi; yöneticiler esirlerin sağlığını denetleyip eksiklerin acilen giderilmesini sağlamaya çalıştı. Bu örgütlü sivil dayanışma, esirlerin yaşam koşullarını doğrudan iyileştirdi.
3. Yardımın Türleri ve Uygulama Biçimleri
Yardımlar genel olarak şu başlıklarda toplanıyordu:
• Gıda ve Beslenme: Konserve olmayan yiyecekler, ekmek, çorba malzemesi vb. gönderildi. Kimi kaynaklarda yerel halkın ve hayır kurumlarının toplu aşevleri ve erzak paketleri hazırladığı belirtilir.
• Giysi ve Battaniye: Kış koşullarının sert geçtiği Hazar ve Kafkas bölgelerinde kırmızı çizgi giysi ve battaniye ihtiyaçlarıydı. Bakü’de kadınların ördüğü çoraplar, el işleri ve paçavralardan dönüştürülen ısıtıcı giysiler önemli bir yer tuttu.
• Tıbbi Malzeme ve Tedavi: Salgınlar ve yaralanmalar nedeniyle tıbbi malzeme (bandaj, ilaç) ve doktor/hemşire desteği hayatiydi. Yerel hekimler esirleri muayene edip rapor tuttular; bazı durumlarda hasta esirler Bakü’ye nakledildi veya adadaki koşulların düzeltilmesi için girişim yapıldı.
• Manevi ve Psikolojik Destek: Dini liderler, cemaat önderleri ve kadın grupları esirlere mektup, dinî objeler ve moral artırıcı ziyaretler düzenleyerek psikolojik destek sağladılar. Bu tür destek savaş yorgunu esirlerin moralini yükseltmede etkili oldu.
4. Nerimanov ve Resmî Girişimler
Dönemin bazı politik ve sağlık yetkilileri, Nargin Adası’ndaki koşulları bizzat inceleyip raporladılar. Kaynaklar arasında adı geçen bazı yönetici ve doktorların raporları, esir kamplarındaki ihmallerin belgelenmesine yardımcı oldu ve uluslararası/yerel düzeyde ilgi çekti. Bu raporlar sonucunda hem yerel halkın hem de resmi mercilerin müdahalesi arttı; tıbbi malzeme sevkiyatı ve temel ihtiyaçların karşılanmasına öncelik tanındı. Bu tür girişimlerin, esir ölüm oranlarını düşürme ve hayatta kalanların rehabilitasyonuna katkı sağlama yönünde etkileri oldu.
5. Engeller ve Zorluklar
Yardım çabalarına rağmen bir dizi engel işin zaman zaman önemini azalttı:
• Güvenlik ve İdari Kısıtlar: Savaş ortamı nedeniyle yardım malzemelerinin adaya ulaştırılması zordu; Rus idaresinin denetimleri ve izin süreçleri zaman aldı.
• Epidemiler ve Kış Koşulları: Salgın hastalıklar (tifo, dizanteri vb.) ve sert kış şartları esirlerin ölüm riskini artırıyordu; bu da yardımların etkisini sınırlayan bir faktördü.
• Ulaşım ve Lojistik: Hazar Denizi’ndeki deniz ulaşımıyla ilgili kısıtlar, gemi/tekne eksikliği ve riskler yardımların düzenli akışını zorlaştırdı.
6. Yardımların Etkisi ve Uzun Dönem Sonuçları
Yerel yardım çabalarının birkaç somut sonucu oldu:
• Can Kurtarma ve Sağkalım: Gönderilen gıda, giysi ve tıbbi yardımın, özellikle hasta ve soğuk nedeniyle risk altındaki esirlerin hayatta kalmasına doğrudan katkıda bulunduğu kaydedilmektedir. Bu etkiler, ölüm oranlarının tamamen ortadan kalkması değilse bile azalmasına katkı sağladı.
Toplumsal Dayanışmanın Görünürleşmesi Azerbaycanlıların Osmanlı esirlerine gösterdiği yardımlar, iki topluluk arasında dayanışma ve kardeşlik duygusunun belgelendiği örnekler arasında yer aldı; bu hatıratlar ve yayınlar aracılığıyla sonraki kuşaklara aktarıldı.
• Tarihsel Bellekte Yer Etme: Nargin Adası’ndaki esirlerin durumu ve Bakü halkının yardımları, bölgesel hafızada ve tarih yazımında önemli bir yer tuttu; anı çalışmaları, dergi makaleleri ve belgesel/medya içerikleriyle konu sıkça gündeme getirildi.
7. Kaynaklara Dayalı Değerlendirme ve Eleştirel Notlar
Konuyla ilgili kaynakların bir kısmı dönem belgeleri, yerel gazeteler ve anılara dayanırken, bazı modern akademik çalışmalar olayı arşiv belgeleriyle destekleyerek değerlendirmiştir. Ancak şunlar göz önünde bulundurulmalıdır:
• Kaynak Çeşitliliği: Bazı bilgiler ağırlıklı olarak yerel anılar ve gazetecilik metinlerinden geldiği için sayısal kesinlik (ör. tam kaç esirin kurtarıldığı) konusunda farklılıklar olabilir.
• Siyasi/Retorik Kullanım: Sarıkamış ve sonrasına ilişkin anlatılar bazen millî ve siyasi retoriğin bir parçası haline gelmiş; dolayısıyla bazı kaynaklar duygusal ve normatif bir dil taşıyabilir. Bu nedenle olguları değerlendirirken birden fazla kaynakla karşılaştırma ve arşiv belgelerine başvurma önemlidir.
Sonuç
Birinci Dünya Savaşı’nın karanlık sayfalarından biri olan Sarıkamış cephesinde esir düşen Osmanlı askerlerinin bakımı ve desteklenmesi sürecinde Azerbaycan halkının ve Bakü merkezli hayır cemiyetlerinin rolü, dönemin zorluklarına rağmen dikkat çekicidir. Nargin Adası gibi zorlu kamplarda hayatta kalma mücadelesi veren esirlere giysi, gıda, tıbbi yardım ve moral desteği sağlama çabaları, bölgesel dayanışmanın somut bir örneğini oluşturur. Bu yardımlar esirlerin doğrudan yaşam koşullarını iyileştirmiş, aynı zamanda iki toplum arasında güçlü bir kardeşlik ve empati hattı oluşturmuştur. Tarihsel kayıtlarda bu dayanışmanın izleri korunmuş ve araştırmacılar tarafından belgelenmeye devam etmektedir.
KAYNAKÇA
1. “Bakü Halkının 1915–1917 Sarıkamış Esirlerine …” — Dergipark makalesi (Nargin Adası ve Bakü halkının yardımları üzerine arşivsel çalışma).
2. IndexCopernicus / ilgili dosya (Muhtaçlara Kömek Cemiyeti vb.) — Bakü’deki hayır cemiyetleri ve yardım organizasyonu ile ilgili belge/derleme. Index Copernicus Journals
3. TRT Avaz haber / röportajlar (Nargin Adası ve esirlerin durumu üzerine aktarım). — Güncel popüler kaynaklı derlemeler; yerel hatıralar ve uzman görüşleri içerir.
4. Sönmez, B. — “Bakü halkının 1915–1917 Sarıkamış esirlerine Kardeş Kömeği” ve ilgili akademik değerlendirmeler. — Karadeniz Araştırmaları ve diğer konferans bildirileri; akademik bakış.
5. GerçekHayat / tarih yazıları ve belgesel-yazı türü derlemeler (Nargin Adası özelinde anlatılar). — Popüler tarih anlatıları ve anekdotik kayıtlar.
Вернуться назад